10 dingen over portretten

Portretten konden afwezigen toch aanwezig laten zijn en gestorvenen eeuwen later nog aan de levenden tonen. Herinneringen aan de geportretteerden werden zo in stand gehouden. Dit was de belangrijkste functie van het portret, “Vergeet me niet”.

Rond 1500 komt de portretkunst tot bloei. Kunstenaars in grote delen van Europa experimenteerden volop met nieuwe portretvormen. Bekende genres, zoals het typisch Hollandse schuttersstuk, zijn in deze tijd ontstaan.

Portretten van machthebbers tonen hun gezag op plaatsen waar ze op dat moment niet waren. Dat zagen heersers wel zitten. Zij kozen daarbij hun outfit en houding bewust uit, om hun status en rijkdom te onderstrepen.

Kinderportretten konden tonen dat de stamboom werd voortgezet. Jan Gossart portretteerde deze kinderen niet stijf naast elkaar, maar losjes rond een tafel. Ze dragen donkere rouwkleding: hun moeder Isabella, koningin van Denemarken, was in dat jaar overleden.

Frontale portretten waren schaars, waarschijnlijk door het confronterende karakter ervan. Wie toch voor dit type koos, kon met een indringende blik zijn of haar macht goed kenbaar maken. Bij Beetke van Rasquert kreeg zelfs haar hondje deze houding.

Het burgerportret kwam op. Niet alleen keizers en koningen, maar ook geleerden, bankiers, handelaren en ambachtslieden lieten zich portretteren. Met attributen worden beroepen herkenbaar: de architect heeft een passer, voor de musicus ligt een partituur.

Op basis van kleding, accessoires, kapsel en make-up kunnen we iemand plaatsen in zijn of haar tijd. Net als nu, veranderde de mode soms snel. Daarom zijn portretten vaak goed te dateren op basis van haardracht en kostuum.

Uiterlijke schoonheid werd vaak gezien als een teken van innerlijke goedheid. Vooral vrouwen, van keizerin tot koopmansvrouw, benadrukten met sieraden en kleding hun schoonheid en daarmee hun deugdzaamheid.

Voor kunstenaars kon het een balanceer-act zijn: de geportretteerde moest goed herkenbaar zijn, maar ook voldoen aan schoonheidsidealen (dat wees op een goed innerlijk). Wij weten dankzij beschrijvingen, dat Eleonora van Aragon hier geïdealiseerd is weergegeven.

Kunstenaars vereeuwigden ook zichzelf. Hun status veranderde van handwerkslieden tot ware kunstenaars. Schilders, maar ook schilderessen beeldden zichzelf af en toonden zo hun ambitie en prestige.